Oosterzijpolder

Waterstaatsfunctie Oosterzijpolder - natuurontwikkeling en waterberging in een oude droogmakerij (2004)
Opdrachtgever Vereniging Natuurmonumenten
Ontwerp Vista landscape and urban design

We dachten dat we de waterhuishouding van Nederland wel op orde hadden, maar sinds een aantal jaren eist het waterbeheer weer alle aandacht op. De toenemende problemen met wateroverlast en verdroging, als gevolg van de klimaatsveranderingen, hebben duidelijk gemaakt dat er wat moet gebeuren. We moeten meer water vasthouden in plaats van zo snel mogelijk afvoeren. En er wordt gesproken over de aanleg van waterbergingsgebieden en overlooppolders. Een forse herinrichting van het huidige watersysteem is nodig. Dit kan consequenties hebben voor bestaande waterstaatkundige elementen, zoals boezemlanden, dijken en oude vaarten en sloten. In het kader van de dijkverzwaringen en beeknormalisaties in het verleden zijn veel cultuurhistorische waarden verloren gegaan. Die fout moeten we niet opnieuw maken. Bij de laatste ronde dijkverzwaringen in het rivierengebied is al veel zorgvuldiger met het landschap omgegaan door middel van 'uitgekiende dijkontwerpen'. En ook het rechttrekken van beken of dempen van historische sloten is niet meer aan de orde: in plannen voor waterberging en natuurontwikkeling wordt vaak juist gestreefd naar herstel van de oude situatie. De rijke waterstaatkundige traditie van Nederland, die zoveel bijzondere landschapselementen heeft opgeleverd, kan inspiratie bieden voor de aanpak van nieuwe wateropgaven. Zo kunnen oude dijken een nieuwe functie krijgen om water vast te houden, oude vloeivelden worden ingezet voor waterzuivering en oude bergboezems opnieuw worden gebruikt voor het opvangen van afvoerpieken. Als nieuwe dijken of watergangen aangelegd moeten worden kan gebruik worden gemaakt van een beproefde typologie met allerlei streekeigen varianten. Met wat extra aandacht voor vormgeving en detaillering kunnen elementen als bruggen, stuwen en gemaaltjes een verrijking van het landschap betekenen.

Veel oude waterstaatkundige elementen hebben tegenwoordig een functie voor natuur, toerisme en recreatie. Bijbehorende inrichtingsmaatregelen, zoals de aanleg van natuurvriendelijke oevers, aanlegplaatsen voor kano's of wandelpaden over dijken, kunnen ertoe bijdragen dat deze elementen beter beleefbaar worden in het landschap, maar kunnen ook tot schade leiden. Hier is een zorgvuldige afweging nodig. Het plan voor de Oosterzijpolder is een voorbeeld hoe een oude droogmakerij een nieuwe functie kan krijgen voor natte natuurontwikkeling en waterberging en de oude ringdijk als waterkering en als wandelpad wordt hersteld.
In de Oosterzijpolder ten zuiden van Alkmaar ligt de Kooimeer, één van de oudste droogmakerijen van Nederland, daterend uit 1566. Het is een drooggelegde kreekrestant in een oude strandvlakte. De Oosterzijpolder maakt deel uit van de Provinciale Ecologische Hoofdstructuur (PEHS) en is tevens aangewezen als zoekgebied voor waterberging.
Eigenaar Vereniging Natuurmonumenten heeft voor het gebied een inrichtingsplan laten maken. In het inrichtingsplan is gekozen voor het beter zichtbaar maken van de oude droogmakerij als een ruimtelijke eenheid met een eigen identiteit. De Kooimeer wordt omgevormd tot een moerasgebied met riet en open water. Het water wordt zoveel mogelijk in de droogmakerij vastgehouden door het toestaan van natuurlijke peilfluctuaties. Hierdoor wordt de waterkwaliteit verbeterd en worden afvoerpieken naar de omgeving 'afgetopt'. De slingerende ringdijk, die in de loop van de tijd is afgekalfd en nauwelijks zichtbaar is in het landschap, wordt op opnieuw op profiel gebracht en iets opgehoogd. Hierdoor wordt het mogelijk om in de droogmakerij het water op het maaiveld te krijgen. Op de dijk wordt een wandelpad aangelegd, zodat een fraaie rondwandeling mogelijk wordt. De Kooimeer wordt hierdoor een cultuurhistorische attractie en een robuuste ecologische stapsteen in de PEHS. Het beheer wordt verzorgd door Vereniging Natuurmonumenten.