Ervenproject Wierden
Agrarische functie Ervenproject Wierden - nieuwe woonerven in een agrarisch landschap (2004)
Opdrachtgever Het Oversticht
Ontwerp Bureau Alle Hosper en Onix architecten
Veel cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen zijn de resultante van het landbouwkundige grondgebruik. Eeuwenlange agrarische tradities, zoals de esdorpencultuur in de zandgebieden en de vaarboeren in de veenweidegebieden, hebben geleid tot bijzondere landschappen. Door de grote veranderingen in de landbouw hebben veel landschapselementen hun oorspronkelijke functie verloren. Daarmee staat hun voortbestaan voortdurend onder druk. Sommige elementen hebben een nieuwe functie gekregen: denk aan de poelen en houtwallen die nu voor de natuur worden beheerd en aangelegd. Ook de toenemende betekenis van toerisme en recreatie heeft een nieuwe functionele basis gelegd onder het behoud en beheer van historische landschapselementen in het landelijk gebied. De landbouw blijft natuurlijk een grote rol spelen, maar deze wordt 'verbreed' met nieuwe functies. Steeds meer boeren zijn actief met natuur- en landschapsbeheer of 'groene diensten'. Bedrijven die stoppen worden vaak omgevormd in woonboerderijen, in het kader van de zogenaamde ruimte-voor-ruimteregeling. De belangstelling onder boeren om nieuwe buitenplaatsen of nieuwe landgoederen te stichten neemt toe. Ook hier zijn allerlei stimuleringsregelingen voor. Al deze ontwikkelingen bieden kansen voor herstel en aanleg van landschapselementen en voor actieve versterking van historische landschapspatronen. Het voorbeeldplan laat een toepassing zien van de ruimte-voor-ruimteregeling in Overijssel.
Uit cultuurhistorisch oogpunt is het belangrijk dat de nieuwe functies goed aansluiten op de historische structuur. De oude vormen hoeven niet altijd precies gekopieerd te worden, maar kunnen ook inspiratie bieden voor eigentijdse varianten. Verder is het belangrijk dat niet alleen de aanleg, maar ook het beheer van erfbeplantingen en landschapselementen wordt geregeld. De huidige ruimte-voor-ruimteregeling voor hergebruik van vrijkomende agrarische bebouwing voorziet daar nog niet in, maar het is bijvoorbeeld denkbaar om met de opbrengsten van nieuwe rode functies een beheersfonds te vormen, waarmee het beheer gefinancierd kan worden. Naast de nieuwe bewoners en gebruikers kunnen ook vrijwilligersorganisaties een rol krijgen bij het beheer.
Per dag stoppen in Nederland gemiddeld elf agrariërs met hun bedrijfsvoering. De vrijkomende gronden worden vaak doorverkocht aan blijvende boeren of soms aan een natuurbeschermingsorganisatie, maar voor de gebouwen en de erven is vaak niet zo eenvoudig een passende nieuwe functie te vinden. De ruimte-voor-ruimteregeling is erop gericht om de sloop van storende gebouwen te bevorderen en om een goede erfinrichting te stimuleren. Voor de financiering hiervan wordt extra ruimte geboden voor nieuwe woon- of werkfuncties op het oude erf. Deze nieuwe functies kunnen ook bijdragen aan het behoud van de economische vitaliteit van het landelijk gebied.
In opdracht van de provinciale welstandsorganisatie het Oversticht is door Bureau Alle Hosper en Onix architecten een visie ontwikkeld op het hergebruik en de landschappelijke inpassing van vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing in Overijssel. Voor een aantal boerenerven in het kleinschalige kampenlandschap bij Wierden is een voorbeelduitwerking gemaakt. Doelstelling is behoud of liever nog verbetering van de ruimtelijk kwaliteit van het landelijk gebied. Hierbij is ervan uitgegaan dat gestopte boeren blijven wonen op hun erf en dat de woonfunctie versterkt wordt door woningen toe te voegen op de plek van oude schuren. De extra woningen kunnen bewoond worden door oudere mensen uit de buurt. De architectuur wordt afgestemd op de 'korrelgrootte' en de ruimtelijke opbouw van het bestaande erf. De nieuwe seniorenboerderijen blijven een functionele en visuele relatie houden met de oude boerderij en zo wordt ook de sociale structuur versterkt. Met de opbrengsten van de nieuwe woningen worden maatregelen voor erfinrichting en landschapsherstel gefinancierd. Nieuwe wandelpaden worden aangelegd en erf- en perceelsbeplantingen worden
hersteld, waardoor het kleinschalige en groene karakter van het landschap wordt versterkt. De nieuwe wandelpaden dragen ook bij aan de openbaarheid en de recreatieve belevingswaarde van het landschap. Verwacht wordt dat de financiële marge dusdanig groot is dat de landschappelijke investeringen een bijdrage kunnen leveren aan een regionaal landschapsplan.
